Uitgever(ij) in de kijker: Jurgen Maas
Door Nathalie Brouwers
Jurgen Maas is tegenwoordig veel te vinden in Antwerpen: hij was in onze stad voor enkele activiteiten in maart dit jaar toen het Nomadisch Monument voor Gaza naar Antwerpen kwam dankzij het M HKA, en er voor die gelegenheid een programma uitwaaierde van datzelfde M HKA via het oude Raamtheater in De Vrièrestraat tot in de Bourlaschouwburg. Eind maart was hij er bij in zaal Platform voor de Herman de Coninckprijs waarvoor Yasmin Namavar op de shortlist stond met haar dichtbundel Verblijf. In mei was hij met enkele auteurs aanwezig bij een activiteit van Pen Vlaanderen in boekhandel De Groene Waterman.
Met zijn uitgeverij probeert hij specifiek vertaald werk uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika aan bod te laten komen, in proza en poëzie, zowel als in literaire en journalistieke non-fictie. Daarnaast is er nog een klein Nederlandstalig aandeel waarin hij wat aan het freewheelen is, en waarin vooral de focus ligt op thema’s die hij zelf heel belangrijk vindt.
Hoe kwam je ertoe om met een uitgeverij te beginnen? Van waar kwam de liefde voor het boek?
Ik combineerde mijn liefde voor lezen met mijn job als journalist bij een Nederlandse radio-omroep. Daarnaast maakte ik 20 jaar lang als vrijwilliger ook een tijdschrift over het Midden-Oosten. In 2010, zo rond m’n 40ste, vroeg ik me af of ik daar nog mee verder wilde. Toen zat ik al met het idee om een uitgeverij van een vriend over te nemen (Bulaaq) maar daar was het toen de tijd nog niet voor. Hij stelde me de vraag waarom ik niet voor mezelf wilde beginnen. En hij wilde graag adviseur voor mij zijn. Tijdens mijn studies had ik mijn studie politicologie gecombineerd met de journalistiek, vooral rond het Midden-Oosten. En ik las daardoor in die tijd vooral non-fictie. Toen ik met mijn eigen uitgeverij begon, las ik al wel meer fictie. Ik wilde zelf meer lezen uit die regio maar kan geen Arabisch. Dus ben ik de boeken die ik zelf wilde lezen in vertaling maar beginnen uitgeven, zodat ze ook toegankelijk werden voor anderen.
Hoe kwam en kom je te weten welke boeken je wilt uitgeven als je de taal niet kent?
Ik ben begonnen met een klein netwerk van enkele informele contacten in het literaire veld, en vroeg hen of ze mij tips konden geven. Vervolgens ga je met schrijvers samenwerken, waarvan je ook weet dat ze binnen enkele jaren opnieuw een boek zullen hebben om uit te geven. En schrijvers kennen schrijvers. Zij brengen hun eigen netwerk aan. Ten derde en heel belangrijk zijn ook de vertalers. Zij brengen in de meeste van de gevallen de boeken aan, en zijn dikwijls de beslissende stem of ik iets ga uitgeven of niet. Nog meer als het gaat om poëzie.
Ik neem ook vaak gewoon op gevoel een beslissing. En ik vraag het weleens aan een journalist of zo die een boek heeft besproken. Dat was bij voorbeeld het geval met Rubberboot van Vincent Delecroix toen die voor de Internationale Booker-prijs in het VK op de shortlist kwam. Ik heb toen meteen de beslissing genomen om die rechten te kopen. Ik vraag het altijd nog eens aan de vertaler of het een goed werk is.
Behrouz Boochani heb ik dankzij De Morgen gevonden. Uiteraard zoek ik de auteurs ook op, lees ik artikels en interviews, en ga ik rondkijken op festivals en dergelijke. Zo kwam ik van Sulaiman Addonia te weten dat hij nooit voorleest in het openbaar. Kijk, dat kan natuurlijk ook. Maar dat weerhoudt er mij natuurlijk niet van om hen te gaan uitgeven.
Gelukkig maar. Beide auteurs hebben prachtige boeken geschreven. Wat was juist je drijfveer? Was het de minder bekende stemmen naar het Nederlandse taalgebied te brengen, want dat lijkt me niet zo makkelijk?
Ja, ik ben zeker op zoek naar stemmen of verhalen die je minder hoort, voor ons nog onbekend zijn en in een niet-Europese taal schrijven, ook binnen Europa. Zij hebben ook een enorme belangrijke stem te vertolken.
Je geeft daarnaast ook een aantal Nederlandstalige auteurs uit. Daar zie je niet specifiek naar de thema’s waarover ze schrijven?
Nee, naast de 70 tot 80% van de boeken die ik uitgeef uit het Midden-Oosten, gaat het van cartoonboeken tot Russische kunstenaars en politieke dissidenten die in de gevangenis zitten. Daarnaast zijn het ook boeken over thema’s die ik gewoon heel belangrijk vind. Chris Keulemans is er een goed voorbeeld van. Net is er een derde deel in zijn trilogie uitgekomen. Dat zijn vooral reisverhalen. Eerst was er Gastvrijheid, en dan Verzet. Nu ligt het laatste deel ervan Vriendschap in de rekken.
En hoe pak je het aan om deze auteurs en verhalen vervolgens te promoten?
De Vlaamse coöperatieve uitgeverij EPO vertegenwoordigt ons in Vlaanderen voor onze promotie en perscontacten. De verdeling naar de Vlaamse boekhandels loopt wel terug via Nederland. Op zich is het onder de aandacht krijgen van je auteurs bij journalisten en festivalorganisatoren niet veranderd t.o.v. vroeger. De sociale media zijn daar de laatste jaren ook heel belangrijk in geworden. Dat de ene auteur zich bekend maakt op sociale media en de andere auteur niet, is ook hun eigen keuze. Het belangrijkste blijft dat de boekhandel weet welke nieuwe boeken er aankomen, en daarvoor zijn er 2 à 3 keer per jaar boekhandelsbeurzen. Daar kan je vertegenwoordiger dan vertellen wat er aankomt en waarom juist dat ene boek in de winkel zou moeten liggen.
Hoe lang moet je als uitgever ongeveer op voorhand plannen?
De volgende aanbiedingsbeurs is begin september, en begin juni moet ik de titels doorgeven voor de brochure voor het volgende kwartaal. Vier maanden voor verschijnen ligt je lijst al vast, maar ik kan er nog altijd mee schuiven als ik ineens een ander boek wil uitgeven. Voor de Nederlandse boekhandels is er een digitaal beursplein. Ik maak ook een papieren editie voor de Belgische boekhandels.
Begin 2025 heb je dan toch Uitgeverij Bulaaq overgenomen van die vriend van je.
Dat klopt. Zij geven vooral klassiekers uit het Midden-Oosten uit. Bij Bulaaq is er nu het boek Honderd-en-een-nacht (red: naar analogie met Duizend-en-een nacht).
Er is ook een boek met de titel De Zaak van de Dieren tegen de Mensen, en dat is een tekst uit de 10de eeuw uit Irak, over dierenrechten nog wel. Heel speciaal hoor. Er waren ook woordenboeken maar dat aantal is afgenomen. Ik heb binnenkort een bespreking gepland voor de uitgave van een Marokkaans reisverslag uit eind 12de / begin 13e eeuw dat nog nooit in het Nederlands vertaald werd. Dat wordt ook iets fantastisch!
Op activiteiten van PEN Vlaanderen (en Nederland) komt er logischerwijze vaak een auteur van je stal aan bod, zoals onlangs nog in de Antwerpse boekhandel De Groene Waterman bij “RIHLA: what does home mean?” met auteurs Asmaa Azaizeh en Rasha Hilwi. Fatena al-Ghorra uit Antwerpen, die er ook was, geeft ook bij je uit.
Ja, we vullen elkaar goed aan door de raakvlakken die we hebben. Ellen Van Pelt, de coördinatrice van Pen Vlaanderen, ken ik ook wel [interview te vinden hier]. Aan een aantal auteurs die ik uitgeef, heeft vooral Pen Vlaanderen al regelmatig aandacht besteed. Voor de actie met de Lege Stoel, met Oeigoerse en Palestijnse auteurs, enz. Maar nu met Joke Hermsen als nieuwe voorzitter zal Pen Nederland zeker ook weer zichtbaarder worden. Dat gaat nu eenmaal in periodes.
Asmaa Azaizeh heeft een dichtbundel uitgegeven en er zit een memoir van haar bij ons aan te komen. Rasha Hilwa gaat ook haar eerste boek bij ons uitgeven in het najaar.
Een van de eerste boeken die ik van je uitgeverij las is Alleen de bergen zijn mijn vrienden van de Iraans-Koerdische auteur Behrouz Boochani, en die nu in Nieuw-Zeeland woont. Dat boek raakte mij enorm. Ghayath Almadhoun, een Syrisch-Palestijnse dichter, is één van mijn favoriete dichters geworden. Die heb ik in Antwerpen ook al een aantal keer zien optreden.
Ghayath zal in november een maand te gast zijn in het schrijvers-appartement van het Brusselse Passa Porta. Dan komen er ongetwijfeld ook weer optredens. Ah ja, hij komt naar Crossing Border in Antwerpen! Maar ik mag niet vergeten dat mijn dochter dan ook jarig is, dat mag niet overlappen uiteraard.
Antwerpen is helemaal niet zo ver, en voor mij dichterbij dan pakweg Groningen. En er zitten geweldige boekhandels die ik nog wil bezoeken.
Via het Nomadisch Monument dat te gast was in Antwerpen kwam ik ook uit op het project “Stemmen uit Gaza” dat je samen organiseert met Ingrid Rollema, een beeldend kunstenaar uit Gaza, om specifiek Gazaanse auteurs hier uit te geven. Kan je daarover wat meer vertellen?
“Stemmen uit Gaza” is een idee dat afkomstig is van Ingrid. Zij werkt al meer dan 30 jaar aan kunstprojecten in de Gazastrook voor kinderen, en heeft daarvoor een stichting opgericht, de Hope Foundation. Op een gegeven moment wilde zij ook de literatuur uit Gaza naar Nederland brengen, door het opzetten van een literaire commissie in Gaza met allemaal lokale mensen. Zij maken sinds het project elk jaar een shortlist op van vijf titels, die dan in Nederland nog door een aantal andere mensen worden beoordeeld. Dat zijn Ingrid, Djûke Poppinga (vertaalster Arabisch – Nederlands), Ton van der Langkruis (oprichter Writers Unlimited Festival, voorheen Winternachten) en ikzelf.
Van die vijf wordt er dan één naar het Nederlands vertaald en uitgebracht. Daar kwamen we mee in februari ‘23. In Gaza hebben we dat jaar een aantal potentiële schrijvers ontmoet en afspraken gemaakt. In september dat jaar was het eerste contract getekend voor het boek Een tuin voor verloren benen van psycholoog en auteur Mahmoud Jouda.
Tja, en een maand later is daar dan de pleuris uitgebroken natuurlijk. Er is echter verder gewerkt. In 2025 is er een tweede boek verschenen in de serie De man die achteromkeek van Amer Almassri.
Het toeval wil dat deze twee auteurs nu beiden in België wonen, waardoor het natuurlijk makkelijk is om hen zelf hun werk te laten presenteren op activiteiten. Dit jaar komt er een derde boek uit, nu van een schrijfster die in Gaza woont. Dat was eerst voorzien in mei maar we wilden daar een heel speciaal boek van maken, qua vormgeving dan, en daarom zal dit er waarschijnlijk pas in juli aankomen. De titel wordt Niemand op de begraafplaats, een verzameling kortverhalen. Dat zal wel moeilijker worden voor presentaties, maar we gaan proberen zoveel mogelijk online te gaan om haar ook te laten spreken.
Hoe leefbaar is het daar eigenlijk nog om met zulke dingen bezig te zijn? Dat vraag ik me dan af.
Ja, het is onbegrijpelijk hoeveel veerkracht veel mensen hebben daar. Onze contacten blijven inderdaad bezig ondertussen hoewel het heel zware, heftige toestanden zijn. Ook Ingrid blijft actief. De Hope Foundation werkt er nog steeds met haar lokale mensen. Er worden bij voorbeeld tekeningen gemaakt en die worden dan opgestuurd naar scholen in Nederland, een culturele uitwisseling eigenlijk. Scholen worden geïmproviseerd in tentjes, enz. Ze proberen er te zorgen voor faciliteiten, dat er les kan gegeven worden, allerlei dingen eigenlijk. Daar wordt altijd mee door gedaan.
Kan je tot slot enkele boekentips geven die we zeker moeten lezen nu?
Rubberboot – Vincent Delecroix
Dit boek gaat je geweten opvreten. Het is het verhaal over een rubberboot met 29 opvarenden die van Calais naar Londen proberen te raken. Maar de boot gaat zinken. Wat er dan gebeurt, wordt verteld vanuit de ogen van een Franse kustwachtmedewerkster. Ze heeft ook gewerkt op basis van authentieke opnames. Echt heel goed gewoon.
The Book of Khartoum (Soedan)
Dit boekje heb ik net gekocht in Londen. Het is een bundel met allemaal Soedanese auteurs. Het is een reeks van Comma Press. Er is er nu één net in residentie in Brussel geweest. Ik hoop dat ik daar werk van ga kunnen uitgeven.
Tekstielen - Sarah De Koning
Ik heb me onlangs deze dichtbundel aangeschaft, die me aantrok tijdens de uitreiking van de Herman de Coninckprijs en waarvoor Yasmin Namavar, dichteres van mijn uitgeverij, ook was genomineerd. Ik kijk ernaar uit om dit te lezen en beter te leren kennen en ben er al eens diagonaal door gegaan.
Vriendschap – Chris Keulemans
Dit is het slot van een drieluik over wat de wereld draaiende houdt. Het zijn reisverhalen over de belangrijke dingen van het leven. Vriendschap is ook één van de mooiste dingen in het leven. Wat is de waarde en de betekenis van vriendschap? Als je dat echt wilt voelen en beleven, lees je best Vriendschap van Chris Keulemans.
Dank voor het goede gesprek en je boekentips!
