De slingerbeweging tussen hoop en vrees: "Nooit meer zeker?"
door Sven Reynders
"Als je dit boek gelezen hebt, zal je voor de rest van leven anders kijken naar onzekerheid."
Aldus Tony Vanderheyden en Marc Buelens over Nooit meer zeker?, het non-fictieboek dat ze samen schreven. Dat vraagt om een interview!
Een boek over (on)zekerheid. Wat was de aanleiding, motivatie of inspiratie om dit thema aan te snijden?
Tony: Het is een onderwerp waarvan wij vonden dat het overal en altijd speelt. De aanleiding was dat ik zelf een korte opleidingsreeks had georganiseerd en ook zelf mee volgde bij de organisatie Creatief Schrijven vzw - 'Emoties reflecteren op papier' – daar werden deelnemers uitgenodigd om na een filosofische inleiding over bepaalde emoties de eigen reflecties te schrijven. Dat was een zeer geslaagd parcours en achteraf wilden Marc en ik hier meer mee doen. We kwamen snel uit bij ‘onzekerheid’, alomtegenwoordig in ieders leven, in de media,... Dan zijn we gaan afwegen: onzekerheid is dat een emotie of is dat een vorm van iets niet weten? Zo kwamen we erbij uit dat het beide is, en het emotionele aspect hebben we uitgedrukt aan de hand van een slingerbeweging tussen hoop en vrees. Want zonder die slingerbeweging wordt het een boek over hoop of over vrees. Wij hebben het over de vele vormen waarin we ons bewegen in die slingerbeweging.
Marc: Laat mij dit illustreren met een zeer eenvoudig concreet voorbeeld. Ik ben nu in Oostende waar ik een appartement heb gehuurd. Ik heb voor het inchecken behoorlijk negatieve ervaringen, ik geraakte eerder ergens niet binnen, miste afspraken, maar ik heb nu door ons boek geleerd dat ik nieuwsgierig moet zijn hoe dat gaat verlopen. Ik zit nu aan de positieve kant van de slinger, ik ben hier behoorlijk binnengeraakt met de juiste code. Ik heb geleerd dergelijke situaties met minder paniek tegemoet te treden.
Tony: Je vindt dat dus in de heel kleine dingen, hoe geraak je ergens binnen, is de bakker open, maar ook in de grotere levensvragen zit dat evenzeer verweven. Als je over onzekerheid leest, zie je dat men dat wil vermijden. Maar we kwamen tot de conclusie dat je in het leven onzekerheid niet kan vermijden, dat dit ook bij het leven hoort. En zo hebben we vier rode draden gevonden: 1) onzekerheid is een emotie die het niet-weten overstijgt; 2) de paradox dat we er enerzijds tot aangetrokken worden en het anderzijds willen vermijden; 3) nieuwsgierigheid moet altijd een bron zijn of een antwoord kunnen bieden en 4) het krampachtig vermijden van onzekerheid loopt altijd slecht af. Het vermijden ervan is relatief onzinnig omdat onzekerheid een deel van het leven is, alles is onzekerheid.
Hoe komt het dat dit boek er nu gekomen is? Heeft de tijdsgeest er iets mee te maken?
Tony: Het is niet zo dat we de timing bewust gekozen hebben. We hebben wel gezien dat dit overal en ten allen tijde een thema is en dat er altijd de neiging is om dit krampachtig te vermijden. Vandaar dat we ook de insteek hebben genomen om aan te duiden dat we die onzekerheid ook vaak opzoeken in sport, spel en spanning. We ontmoeten mensen die we niet kennen, we zoeken het avontuur op, we doen eigenlijk heel veel dingen die een factor onzekerheid in zich dragen. Onzekerheid hoort onvermijdelijk bij het leven.
Zo was één van de inspiratiebronnen de film Le Tout Nouveau Testament waarbij de ultieme onzekerheid, je sterfdatum, aan de mensen wordt gegeven. Je ziet dat wanneer dat stukje onzekerheid opgeheven wordt, je hele leven verandert. Alles wat we conceptueel in het leven hebben bedacht, krijgt plotseling een compleet andere wending. Je merkt dat onzekerheid zo’n belangrijk ingrediënt is waarvoor we geen troost willen geven in het boek, dat het iets is wat we moeten aanvaarden, maar waarbij de nieuwsgierigheid steeds een belangrijke rol speelt.
Marc: Uiteraard speelt de tijdsgeest mee, er wordt overal over gesproken, je vindt het overal als aandachtstrekker. Onzekerheid is er altijd geweest en was in het verleden misschien nog intenser: is het de pest of cholera, ga ik eeuwig branden in de hel of niet? Maar nu is het veel frequenter, we worden er dagelijks in de pers of op sociale media mee geconfronteerd. Elke dag als je de krant openslaat komen er wel twintig nieuwe onzekerheden op ons af. Eens je het begint te zien, wordt het zelfs een beetje vervelend.
Tony: ‘Zo zie je ook mensen die zich tijdelijk afsluiten van nieuws en media. Je kan het vaak ook niet negeren. Ik geef vaak het voorbeeld van een landbouwer die met zijn beesten bezig is en plots het bericht krijgt dat er in Afrika een vlieg is die als die op je koe gaat zitten, die een besmetting krijgt. Van het ogenblik dat die zo’n bericht krijgt, vraagt hij zich af wat hij moet doen. Al die kleine berichtjes, ik noem ze graag ‘snippets’, waar je niet veel mee kan doen omdat je de volledige kennis niet hebt, brengen wel continu onzekerheid met zich mee. Voor al die informatie kies je niet, maar het is wel belangrijk daar een evenwicht in te vinden.
Marc: Één van de mooie dingen van zo’n boek samen schrijven is dat je van elkaar leert. Dat vind ik tof! Anders wordt het saai en ben ik niet nieuwsgierig naar wat ik kan bijleren. Als je kijkt naar de voorbeelden die wij spontaan geven zijn dit voorbeelden die psychologen duiden als hoog ego-involvement; gezondheid, ziekte, kinderen, vrede, … Dit komt constant op ons af. Het is boeiend om te zien hoe de pers die onzekerheid meegeeft omdat het u persoonlijk raakt.
Samen een boek schrijven lijkt me niet evident. Kunnen jullie ons iets vertellen over het schrijfproces?
Marc: Uiteraard! Ik heb er een boek over geschreven en Tony heeft daar voortdurend les over gegeven. We hebben het ‘volgens het boekje’ gedaan, dat is evident. We zijn begonnen met eerst de ‘grote boodschap’ te bepalen.
Tony: Wanneer twee mensen samenkomen over een bepaald onderwerp en die gaan daar iets mee doen, vertrekken ze normaal vanuit hun expertise en ervaring. Bij ons gingen onze gesprekken de laatste jaren meestal over hoe je een non-fictieboek schrijft. Ik denk dat het weinig voorkomt dat je twee personen hebt die dit thema behandelen. Ik was bij Creatief Schrijven verantwoordelijk voor non-fictie, zo heb je er geen honderd in Vlaanderen. Marc heeft het boek ‘Slimme non-fictie schrijven’ geschreven, zo bestaat er ook maar één boek. Dus zodra we een thema hadden waarover we wilden schrijven, sloot dat perfect aan bij de gesprekken die we daarvoor al hadden gehad.
Marc: Onze aanpak beschermde ons ook tegen het feit dat het twee boeken zouden worden. Mensen vragen wel wie welk hoofdstuk heeft geschreven, maar we hebben beiden aan elk hoofdstuk geschreven. Als je daar samen aan werkt, kan je je werk constant toetsen aan wat je hebt afgesproken. Zo hadden we afgesproken niet te veel voorbeelden uit het bedrijfsleven te geven, daar zijn al genoeg cursussen en seminaries over. Dan is het gemakkelijk om feedback te geven binnen het concept en daarbinnen hadden we toch nog voldoende vrijheid. Zoals het hoort hebben we ook met meelezers gewerkt. Daar waren we ook heel blij mee. Vaak geven die harde kritiek, die vaak ook terecht is. Je moet geen feedback vragen om complimenten te krijgen. Maar wij kregen - onverwacht eigenlijk - vooral lof. Daar waren wij bijzonder blij mee. Onze manier van samen schrijven aan een boek met één boodschap heeft gewerkt. En het was plezant!
Tony: Het was effectief wel zo dan één van ons beiden een stukje begon en een voorzet gaf, dat dan naar de ander ging die het bij- of afwerkte en zo kent dat dan een aantal versies die een mengelmoes worden. Het is niet zo dat we veertien dagen in de Ardennen zijn gaan zitten schrijven, we hebben wel een belangrijk centraal weekend in Oostende gehad waar alles is afgetoetst.
Achter de titel van het boek staat een vraagteken. Wat is daar de betekenis of symboliek van?
Tony: Er plakt ook een vraagteken op het boek. Er is wel wat discussie over geweest. Zonder vraagteken heeft het een stelligheid, met vraagteken is het een vraagstelling. De ode aan de nieuwsgierigheid pleit voor het vraagteken, terwijl de stelligheid voor ons iets minder belangrijk was. Zoals het nu gepresenteerd is, vind ik dat het dit mooi omschrijft, er is een vraagteken, maar of het een vraag is of niet mag ook een vraag blijven.
Marc: Taal is belangrijk, wij zijn van de ‘oude school’, leestekens zijn belangrijk. Een vraagteken staat symbool voor iets belangrijks, maar daarom niet negatief, een vraag is niet negatief. Ons boek met het vraagteken nodigt uit om naar de positieve dingen te kijken. Het vraagteken is meer dan een toevallige gimmick of een symbool, het geeft de essentie weer.
Hebben jullie met het boek een boodschap willen meegeven aan de lezer?
Tony: Als je dit boek gelezen hebt, zal je voor de rest van leven anders kijken naar onzekerheid. Je krijgt een ‘tiens ..’ in je blik, je beseft dat je ook anders naar de dingen kan kijken. Er zit ook een klein beetje verwondering is, samen met dat vraagteken kan dat richting geven aan hoe je met die onzekerheid omgaat. Het biedt dus de mogelijkheid om anders te kijken naar onzekerheid, samen met de ode aan de nieuwsgierigheid er heel dicht tegenaan.
Mogen we in de toekomst nog werk van jullie beiden verwachten? Of hebben jullie nog individuele literaire en/of schrijfprojecten op stapel staat?
Tony: Neen, ik denk het niet. We hebben hier met z’n tweeën met veel plezier aan gewerkt, maar er komt geen vervolg, geen werkboek of iets zoals onzekerheid in de praktijk. We zullen wellicht in de toekomst nog wel samenwerken, maar er ligt momenteel geen thema te broeden.
Marc: Ik ben een man van vele projecten en boeken volgen daar meestal uit. Dit boek volgde uit het seminarie dat Tony organiseerde bij Creatief Schrijven. Ik ben nog met verschillende thema’s bezig en misschien volgt daar ook nog wel eens een boek uit. De kans dat dat met Tony is, is klein, omdat de thema’s die mij boeien in de statistiek liggen. Maar misschien zie ik binnen zes maanden wel iets in de zin van ‘de kracht van woorden toegepast op de statistiek’ en zijn we weer vertrokken. Maar concrete schrijfplannen heb ik momenteel niet.
