In gesprek met Sibo Rugwiza Kanobana over "Lumumba's droom"

Name: Antwerpen Leest
Price range: $

11 november 2026

Door Nathalie Brouwers

Patrice Lumumba, de eerste democratisch verkozen premier van Congo[1], werd lang door bepaalde kringen afgeschilderd als extremistisch, onverdraagzaam en gevaarlijk. Wie zijn speeches, essays en brieven leest, ontdekt een heel ander beeld: dat van een bruggenbouwer. Sibo Rugwiza Kanobana, onderzoeker en docent sociolinguïstiek en postkoloniale studies aan de Open Universiteit van Nederland, beschrijft dat in zijn toegankelijke boek Lumumba’s droom. Wat zijn gedachtegoed ons vandaag kan leren. Op 18 november geeft hij hierover een lezing in A-Bib Merksem. Daarom werd er even een video-call ingelegd tussen Gent en Antwerpen.

[1] De officiële naam van het land is sinds 1997 “Democratische Republiek Congo”. Voor de continuïteit is de benaming “Congo” behouden in het hele artikel.

Ik ben al een tijdje geïnteresseerd in de geschiedenis van Congo en sinds enkele jaren ook in het thema dekolonisatie. Dit boek kwam nu op mijn pad, en deed me nieuwe vragen stellen. Op mijn middelbare school stond, net als bij vele generaties vóór mij, niets over het Belgische koloniale verleden op het leerprogramma, en over Patrice Lumumba had ik nauwelijks gehoord. Jij bent in België opgegroeid, dus ik veronderstel dat dit voor jou hetzelfde was? Hoorde je wel veel over hem vertellen bij jullie thuis?

Ik heb ook nauwelijks over Congo geleerd tijdens mijn lessen geschiedenis. Wat ik mij herinner, is vooral een focus op ertsen zoals koper en uranium. In het hele verhaal over de kolonisatie dat op school werd verteld, kwamen er amper mensen aan bod. In het beste geval ging het over Belgische witte mannen en ging het nooit over de Congolezen in het verhaal. Op basis van mijn eigen ervaring met lesgeven aan de UGent of mijn gastcolleges in Vlaanderen en in Brussel hoor ik van de GenZ-studenten, de twintigers van nu, dat het afhankelijk was van een bijzondere of bevlogen leerkracht geschiedenis die hen dan toch meer details over de menselijke kant van heel die periode had verteld, zoals over de rubberteelt die resulteerde in een genocide aan het einde van de 19^de en begin 20^ste eeuw.

Het verhaal stopt echter vaak bij de overname van de privékolonie van Leopold II – de zogenaamde Congo vrijstaat, door de staat België, alsof de kolonisatie vervolgens goedaardig was. Dié verhalen over de Congo Vrijstaat komen wel uitgebreid aan bod in boeken als King Leopold’s Ghost van Adam Hochschild of Rood Rubber van Daniel Van Groenweghe. Op school leer je vooral gefragmenteerde kennis over dit hoofdstuk van de Belgische geschiedenis.

Waar ik vooral toch veel uit heb geleerd over Congo, was het boek van David Van Reybrouck, Congo. Een geschiedenis, dat natuurlijk een heel breed publiek bereikte. Jij prikt al direct gaten in zijn verhaal over Lumumba’s speech: Van Reybrouck noemt die opruiend en laat het even belangrijke tweede deel weg. Kan je dat kort toelichten?

Ja, dat boek is uitgekomen in 2010. Het is eigenlijk het standaardwerk in het Nederlands als je meer wil te weten komen over de Congolese geschiedenis en de rol van België daarin. Het is ook een zeer goed geschreven en toegankelijk non-fictieboek dat vlot te lezen is in plaats van de meer academische boeken die erover op de markt zijn gekomen, en veel gedetailleerdere analyses bevatten.

De Congolezen spelen wél een hoofdrol in Van Reybrouck’s boek, dat is zeker zo. Maar geen enkel boek is perfect. Over Patrice Lumumba, gaat dit belangrijke boek jammer genoeg erg de mist in want als progressieve stem slaagt Van Reybrouck er ook niet in om voorbij de vooroordelen te kijken die er over Lumumba bestaan als oproerkraaier. Er zijn ook Congolese historici die dat hebben opgemerkt, zoals de prominente historicus Isidore Ndaywel è Nziem. Van Reybrouck heeft het vooral over het eerste deel van zijn beroemde toespraak op de onafhankelijkheidsdag, 30 juni 1960, waarin hij achteruit kijkt en niet over het tweede deel waarin hij samen met de Belgen op gelijke voet naar de toekomst wil kijken. Thuis werd er altijd wel over Lumumba gesproken en dus heb ik tijdens mijn opvoeding véél over hem gehoord. Als twintiger heb ik ook veel over Lumumba gelezen.

Was de persoonlijke connectie doordat je in je eigen leven al veel over Lumumba had geleerd de motivatie om dit boek te schrijven of eerder het meer academische onderzoek dat je wilde doen?

De uitgever had me aangesproken om een boek te schrijven over Lumumba. Zelf had ik vooral een boek in gedachten waarin ik de Afrikaanse vrijheidsstrijders maar ook de Afrikaanse diaspora in bv. Brazilië, de VS, het VK en Frankrijk allemaal met elkaar kon verbinden. Ik wou een verhaal brengen over de strijd van de zwarten in het westen om erkenning te krijgen als mens binnen een westers kader, en dat is een verhaal van eeuwen, met de zwarten als arbeidskrachten, als tot slaaf gemaakte mensen, enz. Ik wou duidelijk maken dat vanuit het verhaal van deze strijd maar weinig haat is naar witte mensen toe en dat dit vooral een uitnodiging is tot een nieuw inclusief mensbeeld.

In 2025 zou Lumumba 100 jaar zijn geworden. De uitgever stelde dus voor om een boek specifiek over hem te schrijven, en de redacteur van mijn vorige boek was toen ook net de verzamelde artikels en speeches van Lumumba aan het lezen. Lumumba’s slechte reputatie kwam blijkbaar helemaal niet overeen met wat er in die teksten te vinden was. Ik had dan toegezegd om een boek samen te stellen met een selectie van speeches en artikels met behulp van een vertaler, waar ik dan in het Nederlands een introductie en conclusie bij zou schrijven, maar dat is dan uiteindelijk toch weer iets anders geworden. Ik zit nu zelfs in een onderhandeling om het boek naar het Engels te laten vertalen.

In je boek toon je Patrice Lumumba in verschillende hoofdstukken in zijn verschillende facetten, o.a. als bruggenbouwer, pan-Afrikanist, antiracist, postkoloniaal denker en feminist. Hij wilde bijvoorbeeld de dekolonisatie van Congo geleidelijk aan laten verlopen en dat Congolezen en Belgen in vrede en gelijkheid samenleefden. Was hij niet naïef met dit ideaalbeeld dat hij voor ogen had?

Dat is misschien het grootste verwijt dat je zou kunnen formuleren. Andrée Blouin, zijn kabinetsmedewerker heeft veel over hem geschreven in haar autobiografie, die vorig jaar ook vertaald werd naar het Nederlands, Afrika, mijn land – Autobiografie van een zwarte pasionaria (uitgeverij EPO, met een voorwoord door Nadia Nsayi). Blouin kwam ook prominent naar voor in de bekroonde documentaire Soundtrack d’un Coup d’État van Johan Grimonprez (2024).

Twee aanraders! Op de één of andere manier was Lumumba ervan overtuigd om in de Belgen altijd iets goeds te zien, ook omdat hij natuurlijk de kans heeft gehad om Belgisch onderwijs te volgen als lid van de Congolese elite en hij daardoor ook overtuigd was geraakt van de “westerse” belofte over gelijkheid, gelijke kansen, de liberale democratie, mensenrechten, ... Dat zijn allemaal mooie principes natuurlijk. Hij ziet wel in dat de oorzaak van de kolonisatie het kapitalistisch systeem is, en wil een Congo creëren dat niet in dienst is van het grootkapitaal maar van de Congolezen. En dat is een discussie die vandaag wereldwijd woedt. In die zin was Lumumba naïef maar dat is in dit geval ook het schone eraan, toch?

Lumumba richtte tijdens die overgangsperiode de Mouvement National Congolais (MNC) mee op en werd de leider ervan. Hoe was zijn positie daarin?

Lumumba heeft altijd een vredevolle overgang voorgestaan, en de MNC heeft onder zijn leiding nooit een gewapende vleugel gehad, zoals bv de ANC in Zuid-Afrika. Na Lumumba’s dood zijn er wel Lumumbisten opgestaan die geweld als verzetswapen hebben ingezet. Na Lumumba’s dood kwam Congo in een 5-jarige bloedige burgeroorlog terecht. Het ondermijnen van die vredevolle overgang door de kolonisatoren heeft ertoe geleid dat de wapens toen werden opgenomen, met alle gevolgen vandien. Die tegenreactie blijft tot vandaag duren en heeft ook geleid tot het geweld onder de Congolezen onderling.

De MNC richtte zich niet op één etnische groep, maar op alle Congolezen. Hoe kreeg Lumumba zoveel mensen mee en hoe probeerde hij van dat grote gebied, bijna een half continent, één samenhangend land te maken?

De MNC was uitzonderlijk in de zin dat het een politieke partij was die niet tot één etnische groep of religieuze strekking behoorde, en die alle groepen in dat gekoloniseerde territorium wilde bereiken. Dat gebied was in het begin helemaal niet één geheel, maar wel een samenraapsel van bevolkingen die met elkaar weinig tot niets te maken hadden. Lumumba sprak zowat elke voertaal die gebruikt werd in het land, en dat was een groot voordeel voor hem omdat hij zo overal gehoor kon krijgen.

Je had het in het begin over de mineralen en ertsen die altijd belangrijk zijn geweest voor de koloniale macht en nu nog altijd voor de grote spelers en de buurlanden. Lumumba pleitte voor een eerlijke herverdeling van de natuurlijke bronnen maar wilde de Belgen ook niet wegjagen. Is zijn boodschap eigenlijk goed doorgedrongen?

Lumumba pleitte inderdaad voor die herverdeling van de Congolese rijkdom naar de ganse bevolking wat vandaag ook heel relevant is voor België zelf en de wereld in het algemeen. “Tax the rich”, een vermogensbelasting, “de sterkste schouders” die zouden moeten bijdragen, enz. Lumumba zei wel dat hij geen Belgische eigendommen wou afnemen, maar daarmee bedoelde hij niet dat hij de mijnconcessies, de grote plantages, die op het land van de lokale bevolking waren ingeplant, niet wilde heronderhandelen.

Wat hij daarmee bedoelde, is dat hij niet wou raken aan de privé-eigendommen van de Europese middenstand in Congo die er ook handel dreven met hun winkels of kleine fabrieken. Hij was vooral gericht tegen het grote kapitaal. Maar de grote kapitalisten, zoals Elon Musk vandaag bv, zullen er alles aan gedaan hebben om zijn boodschap niet te laten aankomen, en hem te diaboliseren. Zijn boodschap is eigenlijk heel goed doorgedrongen, vandaar dat hij er ook zoveel reactie op kreeg en hij afgeschreven werd als een communist en een terrorist. En ook daarom had de rijkste provincie van Congo, door alle aanwezige mineralen, Katanga, zich eerst afgescheurd van de nieuwe onafhankelijke staat. Die afscheuring was van korte duur, maar op die manier is Mobutu er ook president geworden, als marionet voor de westerse machten.

Mobutu is zo slim geweest om 30 jaar lang bijna een ogenschijnlijk dekoloniaal discours te voeren. Hij deed wat ik ‘windowdressing’ noem: hij sprak Lingala in zijn toespraken, droeg traditionele kleren en een luipaardhoedje, en was trots op zijn ‘Afrikaans zijn’. Hij voerde een oppervlakkig “diversiteitsbeleid” dat hij toen “authenticité” noemde want hij liet de namen van de steden veranderen in Afrikaanse namen, de koloniale standbeelden weghalen, en de lokale talen en tradities werden in zekere zin in ere hersteld. Daarachter bleef wel een economisch systeem schuilgaan dat de lokale bevolking helemaal niet diende. In het verhaal van Mobutu zit nog een ander boek in, denk ik. Maar er zit ook een waarschuwing in voor vandaag als we het over dekoloniseren hebben. Blijft het bij die windowdressing want dat gaat het grote kapitaal niet raken? Namen veranderen en dergelijke is geen doel op zich maar een beginpunt om een gesprek in gang te zetten over kolonialisme en kapitalisme, en om over veel diepere ongelijkheid en veel diepere systemen te gaan praten en te veranderen.

Zelfs die “kosmetische” ingrepen, roepen al weerstand op bij heel wat mensen. Hoe dan verder?

Ja, top down worden er dan een aantal oppervlakkige vernieuwingen overgenomen van een aantal radicale bewegingen zoals de Black Lives Matters-beweging, vernieuwingen die een verschil lijken te maken, maar eigenlijk niets veranderen. En dat valt dan slecht bij de bewoners in een buurt waar er een straatnaam wordt aangepast, omdat ze er geen zeg in hebben gehad, en de burgemeester er te “woke” wordt genoemd. Ik heb begrip voor die kritiek, niet omdat ik ermee eens ben maar omdat ik weet dat burgers die geschiedenis niet kennen. De straatnaam veranderen is een kans voor burgerbetrokkenheid en historisch besef en niet voor topdown beslissingen waar burgers niet bij betrokken worden. Dat zou totaal de bedoeling niet mogen zijn. Zo zijn er nog verhalen, over een standbeeld van Leopold II in Brussel dat constant beklad en dan weer opgekuist wordt, maar dat staat wel tegenover een gebouw van een grootbank waarvan de voorloper ooit Leopold II heeft gefinancierd om Congo te koloniseren. En dat debat wordt helemaal niet gevoerd. Die symbolen zijn wel belangrijk maar als tools om een gemeenschappelijke taal te ontwikkelen om de kritiek op politiek-economische systemen te formuleren en niet als een doel op zich. Het standbeeld van Leopold II heeft rechtstreeks iets te maken met de macht van banken en grootkapitaal, en kan er niet los van worden gezien.

Het neokoloniale beleid is in Congo nooit gestopt. Hoe zie jij dat?

De ironie van dat neokoloniale verhaal is dat Congo sinds zijn bestaan in het centrum heeft gezeten van de industriële ontwikkelingen die in het belang van het Westen stonden. Het is begonnen met de rubberteelt, om zich te ontwikkelen naar koper voor de elektrificering, dan uranium voor kernenergie, en nu coltan en mineralen voor onze laptops en smartphones, tot en met lithium voor onze batterijen. Het is onwaarschijnlijk dat Congo telkens een cruciale bron is om de wereldeconomie draaiende te houden en dat is ook de grote zwakte, het grote gevaar voor het land.

Ook China heeft voet gezet in Congo, en haalt er veel grondstoffen voor haar grote productie.

Dat klopt maar je moet ook doorhebben dat vele westerse landen ook klanten zijn van China om die productie op te kopen. Kijk ook naar de grote ecologische voetafdruk die China wel heeft, maar waaraan wij ook allemaal met onze Europese afzetmarkt toe bijdragen. Ik zeg dat niet om China goed te praten hoor. Maar de armoede blijft grotendeels binnen dezelfde bevolking, en vooral dan de Congolese en Afrikaanse bevolking.

Kan je in het kort drie punten aanhalen uit jouw boek en die in jouw lezing aan bod gaan komen, waarvan je wilt dat we die onthouden?

Oké. Ten eerste: wees op je hoede als mensen die staan voor rechtvaardigheid, gecriminaliseerd worden. Of het nu gaat over vrijheidsstrijders die terroristen worden genoemd - natuurlijk zijn niet alle terroristen vrijheidsstrijders - of alle scholieren in Frankrijk die tijdens de recente scholierenprotesten nu over één kam geschoren worden.

Ten tweede, geen enkele zogenaamde historische figuur staat alleen; er staat altijd een hele groep mensen rond en achter. Lumumba staat nu op de voorgrond in mijn boek, maar mijn boek gaat niet over Lumumba alleen en wil eigenlijk iets vertellen dat een hele beweging vormgaf in Congo en dat tot op vandaag relevant is voor ons allemaal en de hele wereld.

En tenslotte, de onafhankelijkheidsstrijd van de Afrikaanse landen was geen oproep naar nieuwe grenzen, maar een poging om op gelijkwaardige voet over economische en politieke zaken te onderhandelen met de rijkste landen van de wereld die hen bezet hadden. De onafhankelijkheid heeft er jammer genoeg toe geleid dat voormalige kolonies gigantische gevangenissen zijn geworden, waarvan de inwoners niet toegelaten worden om het land uit te gaan omdat ze te arm zijn. Dat was tijdens de kolonisatie ook zo. De meeste huidige Afrikaanse politici zijn nu uiteraard wel zwarte i.p.v. witte mannen maar ze hebben de opdracht om de internationale wereldorde zo weinig mogelijk te verstoren, waar ze probleemloos aan meewerken.

Hartelijk dank voor al je tijd en dit lange gesprek!

________________________________________________________________________________________________