Bart Moeyaert: "Woorden stromen door mijn bloed"
Door Nathalie Brouwers
Als Bart Moeyaert ergens te lande uitgenodigd is voor een lezing, worden er stoelen bijgeschoven en kijken heel wat lezers ernaar uit om – wie weet voor een zoveelste keer – te komen luisteren. In Antwerpen kan je hem binnenkort ontmoeten op 20 oktober in de bibliotheek van Merksem, de dag erop in de bib van Edegem en op 19 november in die van Berendrecht. Het is een buitenkans als je dan het oor eens bij hem te luisteren mag leggen en horen wat er binnenkort allemaal op zijn agenda staat.
Je komt op deze lezing vooral vertellen over jouw laatste boek “Een ander leven” (bij Arbeiderspers, in de reeks Privédomein), aan de hand van jouw gezamenlijke reis met je moeder naar Parijs: je brengt haar verhaal tot leven, dat start in 1939, maar het gaat ook over je eigen jeugd, je coming of age, hoe je ooit begonnen bent als auteur. Het boek graaft dieper in de vragen die je je moeder nooit hebt durven stellen.
Het boek verscheen in 2024, en raakte door de herkenbaarheid veel lezers in het hart en weekte veel reacties los. Hoe was het om die allemaal mee te krijgen?
Tot vandaag wordt er uitgebreid en vooral persoonlijk op het boek gereageerd. Het blijft me verbazen. Als je fictie publiceert, gebeurt het wel eens dat je een brief of een mailbericht ontvangt waarin lezers kort formuleren hoe ze het boek hebben ervaren. In het geval van ‘Een ander leven’ viel het me op dat Bpost het wat drukker kreeg: over het boek ontving ik lange, handgeschreven brieven waarin lezers hun persoonlijke verhaal deden en aangaven wat hen zo had geraakt. De brieven blijven komen. Ik vind de openheid van de lezers over hun eigen verleden of de band met moeder/vader prachtig.
Hoe denk je nu terug aan de periode dat je door je archiefdozen ging voor het schrijven van dit boek?
Op het ontstaan van het boek kijk ik met gemengde gevoelens terug. Het was een plezier om door mijn persoonlijke archief te gaan en vergeten brieven of foto’s te ontdekken, maar het was ook pijnlijk. Je merkt dat je van je geschiedenis soms een eigen versie maakt, die door de inhoud van een archiefdoos ineens wordt bijgestuurd. Hoe dan ook was het schrijven van ‘Een ander leven’ een noodzaak, dat heb ik pas na afloop duidelijk beseft. Meer orde in je verleden betekent meer orde in het hoofd, dat is een feit.
Afgaande op het nieuws dat je de wereld instuurt, is het zeker zo fijn om even vooruit te kijken. Enkele dagen voor de lezing in Merksem, gaat de verfilming van je populaire jeugdboek “Tegenwoordig heet iedereen sorry” in een regie van Frederike Migom in première op FilmFest Gent. Van harte proficiat hiervoor! De film werd voorgesteld op de laatste Berlinale en won al enkele Duitse prijzen. Nu reist ook je familie-opera “Atman!” – gecomponeerd door Leonard Evers, met jouw libretto dat in boekvorm is verschenen met tekeningen van Mark Janssen – begin oktober naar Duitsland, na de première een jaar geleden in Amsterdam. Hoe spannend vind je het nog als jouw boeken af zijn en de wereld worden ingestuurd, mensen ze gaan lezen, en zo – al dan niet in een andere taal of vorm – beginnen te reizen?
Nog meer dan vroeger weet ik dat taal mijn medium is. Woorden stromen door mijn bloed, bij manier van spreken. Maar zolang ik die woorden niet opschrijf en publiceer, blijven ze stil en ongelezen. Ik schrijf niet om per se gelezen te worden, laat dat duidelijk zijn, maar ik vind het al mijn hele leven spannend, zelfs opwindend, als er iets met mijn taal gebeurt, en dat gaat van ‘gelezen worden’ tot ‘vertaald worden’ tot ‘meegenomen worden in andere kunstvormen’. Het is een cadeau als je een lezingenreis kunt maken naar een land waarvan je de taal niet spreekt, maar waar je boeken zijn vertaald. Het is alsof de mensen die ik dan ontmoet mij al kennen nog voor ik ze heb ontmoet, juist omdat ze me in hun taal hebben gelezen.
Dit geldt nu zowel voor Bianca als Atman: Hoe voelt het eigenlijk als jouw werk onder handen wordt genomen door een andere kunstenaar die het dan in een andere vorm gaat kneden? Hoe kies je voor die bepaalde samenwerking en niet voor een andere? In welke mate is het ook nog “jouw verhaal” als Bianca of Atman loskomen van het papier?
Als ik een samenwerking aanga reageer ik vanuit mijn buikgevoel. Voelt dit goed aan? Begrijpt de componist, de regisseur, de illustrator hoe mijn hoofd werkt? Het buikgevoel is altijd mijn kompas geweest, waardoor ik nog beter dan vroeger weet welke richting ik uit wil.
Ik was aanwezig op de Berlinale toen ‘Tegenwoordig heet iedereen Sorry’ in wereldpremière ging. Omdat ik de film in verschillende stadia heb zien ontstaan — verschillende versies van het scenario, een paar bezoeken op de set, verschillende montageversies van de film — heb ik mijn boek zien loskomen van het papier en dat was een wonderlijke ervaring. Ineens wordt een dialoog die ik ooit in mijn verbeelding heb gezien en gehoord een gesprek tussen mensen van vlees en bloed.
Over mensen van vlees en bloed gesproken, ook als het om een vertaling gaat wil ik de persoon die het boek gaat vertalen leren kennen. Iemand kan helemaal anders zijn dan ik ben, maar het belangrijkste is: wordt mijn taal begrepen?
Begin juni ben je terug beginnen schrijven. Hoe voelde het om na een lange periode "on the road" terug je schrijfkamer op te zoeken — en jezelf op te sluiten met nieuwe personages? Heb je dan al enkele ideeën klaarliggen of begin je dan helemaal van nul? En heb je de isolatie nog echt nodig om te schrijven en te blijven schrijven, of schakel je na heel wat jaren ervaring toch al wat makkelijker tussen de buitenwereld en je bureau?
Schrijven is niet noodzakelijk hetzelfde als een pen vastpakken of de computer aanzetten. Zelfs ‘on the road’ ben ik altijd wel bezig met het plan dat zich op dat moment ontwikkelt. Onderweg kan dat plan in mijn hoofd door nieuwe input wijzigen: door muziek die ik toevallig hoor, een film die ik zie, zelfs door een woord dat ik toevallig opvang. Dat is het mooie aan alles wat zich buiten de schrijfkamer afspeelt: ervaringen zorgen ervoor dat je letterlijk en figuurlijk in beweging blijft.
Anderzijds is het enige wat een drukke agenda in de weg staat rust. In mijn geval is die rust meer dan vroeger nodig. Ik moet me een tijdlang ver van de wereld kunnen houden. Ik functioneer niet goed als ik de voortdurende prikkels en berichten laat binnenkomen. Door onder andere social media ben je via verschillende kanalen bereikbaar. Als je niet oppast ben je de hele dag met de buitenwereld bezig en niet met je binnenwereld.
Dit jaar heb ik me van juni tot eind september zo strikt als mogelijk teruggetrokken om te kunnen focussen op mijn boek.
Hoe goed ken je je personages vóórdat je begint te schrijven, en hoe diep moet je je in hen verplaatsen?
Afgelopen zomer zijn de personages waarvan ik de contouren al had getekend meer en meer tot leven gekomen, want alleen al schrijvend ontdek je wie ze echt zijn door wat ze doen of niet doen, zeggen of niet zeggen.
Wat springt er nog uit in je najaarsplannen, waar kijk je zelf het meest naar uit? Is er nog iets anders dat je wilt delen?
Afgelopen voorjaar kreeg ik vanuit het niets een verzoek: of ik geïnteresseerd was in een schrijversresidentie in Kunming, China. Ik heb onmiddellijk ja gezegd, niet alleen omdat ik heel goede herinneringen heb aan een schrijversresidentie in New York, maar ook omdat ik zin heb om eens compleet ‘lost in translation’ te zijn. Tijdens deze residentie deel ik in een natuurgebied een prachtig huis met kunstenaars van over de hele wereld. Daar zal ik amper kunnen terugvallen op de zaken die ik ken, en als dat niet verfrissend werkt, dan is het op z’n minst een ervaring geweest die maar een keer in je leven langskomt.
Bovendien staan de laatste dagen van mijn verblijf in China in schril contract met de residentie in de bergen. Ik ben uitgenodigd op de Shanghai International Book Fair, wat betekent dat ik na een periode van stilte ineens vijf dagen in het bruisende bad van een drukke stad en een drukke beurs zal worden gedropt.
Hoe hou jij het zelf vol om te blijven lezen, ook als auteur? Heb je weleens leesblokkades gehad — bv. omdat je hoofd vol zat met een eigen boek, of door andere dingen — en hoe raakte je daar dan doorheen?
Ik kan niet zeggen dat ik soms een leesblokkade heb. Sowieso wordt de leesstapel hier in huis elke week hoger. Maar het is wel zo dat ik merk dat ik in een schrijfperiode doorgaans minder aan lezen toekom. Alsof er te weinig plek over is in mijn hoofd. Zeker sinds ik in het bosrijke Heide woon kom ik op adem door een wandeling op de heide, door het tuinieren, door tijd te nemen voor het onopvallende detail.
Je geeft zelf al gul boekentips op je eigen social media en als ernaar gevraagd wordt in interviews. Wat is het laatste boek dat je nu gelezen hebt en onze lezers graag wil tippen?
Het is niet het laatste boek dat ik heb gelezen, maar wel het boek dat ik op dit moment aan iedere onrustige ziel tip: ‘Een haas in huis’ van Chloë Dalton. Het past ook meteen bij wat ik hierboven zeg: met dat boek kom je op adem in de natuur en word je erop gewezen hoe belangrijk het is om je te blijven verwonderen.
Bedankt om jouw kostbare schrijftijd even aan ons te besteden.
Laat de kans niet voorbijgaan als je nog een ticketje vindt voor een van de komende lezingen van Bart Moeyaert in jouw buurt!
- Dinsdag 20/10, 20u - Bib Merksem: Auteursontmoeting met Bart Moeyaert | Antwerpen Leest
- Woensdag 21/10, 20u - Bib Edegem: Schrijvers aan het woord: Bart Moeyaert | Bibliotheek Edegem
- Donderdag 19/11, 20u - Bib Viswater: Lezing | De wereld van Bart Moeyaert | Antwerpen Leest
