Antwerpse topmadammen: lees het boek, doe de wandeling

Uiteraard zijn er ook levende vrouwen die topmadam zijn, veel zelfs. Maar een straatnaam geven ze enkel aan iemand die overleden is. Specifieke criteria heb ik niet gehanteerd, het boek is echt organisch gegroeid. Ik ben begonnen met Agatha Gijzen waarvoor ik een lans brak in het TV programma ‘Meer vrouw op straat’. Toen Gazet van Antwerpen mij daarna, als stadsgids vroeg om een 10.000 stappenwandeling rond vergeten vrouwen uit te werken, begon ik opnieuw met Agatha Gijzen. Ik kreeg daar veel respons op.

Waar kwam die respons dan vandaan?

Respons op die wandeling. Van mensen op straat, of per mail, op mijn socials, mensen die hun ervaringen en soms anekdotes deelden. En mijn man moedigde mij ook aan om daar iets mee te doen. Ik heb dan één hoofdstuk geschreven, dat van Agatha, en het naar een uitgeverij gestuurd. Ik kreeg negen dagen later al een mail terug: ‘Wanneer kun je eens afkomen?’. Dat was voorjaar 2024. Dus ongeveer twee jaar geleden.

Moest je dan eigenlijk nog van aan je onderzoek beginnen of had je al heel veel?

Agatha was af. Dan heb ik nog drie of vier hoofdstukken verder afgewerkt en ben met de uitgever gaan samenzitten. Zij gaven me concrete input over opbouw, het al dan niet gebruiken van voetnoten, etc. Het is een non-fictieboek, wat je schrijft moet kloppen, de feiten moeten gecheckt worden...dat moet serieus zijn.

Maar ik wou absoluut Nicole van Goethem in mijn boek opnemen en als je Nicole van Goethem zegt, dan zeg je ook Ann Salens en natuurlijk Ann Christy die optrad in haar creaties. Ann Salens en Mary Prijot in één boek steken vond ik geen goede keuze in functie van het evenwicht en de variatie in het boek.

Antwerpen leest dat is verdwalen in verhalen. Als je jouw boek leest is dat ook soms verdwalen in verhalen, met heel gevarieerde stukjes duiding. Alsof je voorbij iets loopt en jij alle contexten vertelt. Of ‘vergeten’ woorden verklaart, zoals een vereenzelvigheidsattest, de voorloper van de identiteitskaart. Of hoe je uitlegt wanneer een kind een onwettig kind is, omdat dat relevant is om iemand op een juistere manier in een specifieke context te begrijpen.

Of hoe je aangeeft dat het enige communicatiemiddel in bepaalde periode enkel de brief was. En een registratie van een geboorte niet verplicht was, of België nog niet bestond.

Ik heb geprobeerd de vrouwen te kaderen in hun tijdsbeeld en dingen te belichten die impact hebben gehad op hun leven of waar zij impact op hebben gehad. Dat is een delicate evenwichtsoefening, het verhaal van die persoon enerzijds en dat dan af en toe onderbreken met een stukje toelichting, een stukje geschiedenis anderzijds. Want je zit in dat verhaal van die vrouw en paf, dan heb je weer zo'n geschiedenisverhaal. Some love it, some hate it. Maar ik vond die toelichtingen wel heel belangrijk om te geven, want dan krijg je ook een beter begrip van die vrouw.

Sommige van ‘je topmadammen’ zijn van veel vroeger, maar enkele zijn niet zo lang geleden gestorven. Met wie had je echt graag eens een glas witte wijn gedronken?

Ik heb geen enkele van die topmadammen ooit ontmoet. Dat vind ik echt heel jammer. Maar zeker graag: met Paula Marckx. Bijzonder wat die allemaal gedaan heeft in haar leven.

Maar ook met Ann Salens, of Nicole van Goethem, met allemaal eigenlijk. Met Marie-Elisabeth Belpaire was het waarschijnlijk een koffie geweest (lacht). Zelfs met Agatha Gijzen. Die is overleden in 1995. In mijn perceptie lijkt dat maar tien, twintig jaar geleden. En die ging nog tot het laatst regelmatig naar de zoo. Dus ja, dat is jammer.

In je boek geef je aandacht aan (bijna) vergeten vrouwen die je terecht licht geeft, maar ik vind ik het eigenlijk ook een algemene oproep tot nieuwsgierigheid. Aan wat we misschien allemaal te weinig doen. Stilstaan bij hoe dingen tot stand komen, en wie wat waarom realiseerde.

Voor mij is dat vanzelfsprekend maar het is pas door het boek te schrijven dat ik mij heb gerealiseerd hoe sterk vrouwen kunnen zijn, hoeveel ze verwezenlijken en hoe ze daar dan voor miskend worden. Er was nog veel meer, maar ja het boek is al dik. Maar als je weet dat vrouwelijke schilders vroeger, of schrijvers, werkten onder een mannelijk pseudoniem... Als vrouwen naar een academie gingen en die wilden een naaktstudie maken van een man, dan moest die een maillot aan, ze mochten immers geen naakte mannen zien. Maar omgekeerd...

Misschien is het ook wel fijn even de namen te overlopen van de vrouwen in je boek. Hoe kwam je bij Agatha Gijzen?

Dat is de eerste vrouwelijke medewerker van de ZOO en de eerste met een universitair diploma. Dat is ongelofelijk. Zeker als je ook naar haar leven gaat kijken... Een Jodin, die net na de tweede Wereldoorlog naar Antwerpen kwam. Privé is weinig van haar te vinden. Via Zoo Antwerpen kwam ik wel in contact met gepensioneerde medewerkers van de zoo die haar hebben gekend, en ik heb daar de meest gekke én interessante reacties op gekregen.

Zeer boeiend was dat, je zou bijna zeggen, van haar alleen al zou een heel boek kunnen geschreven worden. Ook van Maria Pypelinckx... de moeder van Rubens. Wist je vooraf hoe boeiend en divers haar verhaal was? In die andere tijdsgeest, waar zo schrijf je ook ergens, gezamenlijke feesten belangrijker waren dan de persoonlijke feesten.

Totaal anders. België bestond nog niet, exacte geboortedatums zijn niet altijd te vinden, aangifte van een geboorte en notering in registers gebeurde niet altijd… Als je dat vergelijkt met vandaag, wat zou Maria Pypelinckx bijvoorbeeld gevonden hebben van een baby gender reveal filmpje op TikTok?

Ik ben natuurlijk heel blij dat mensen dingen vieren, ik vier mijn verjaardag ook, maar ik vind het wel mooi om gezamenlijke dingen te blijven vieren. Semini, is daar zo'n fantastisch voorbeeld van, wat steeds op de eerste zaterdag van de lente gevierd wordt in Antwerpen. Je begrijpt Rubens beter als je ’t verhaal van zijn moeder kent.

Régine Beer: het is fijn dat je haar zoon Stefaan Blommaert kon spreken...

Zij is een Belgische Auschwitz-overlevende en antifasciste. Zij was een Antwerpse leerkracht. Er is nu wel een Regine Beerplein in het Groen Kwartier in Antwerpen. Met haar zoon Stefaan had ik een goed contact en ik leerde ook haar kleindochter kennen. Regine’s portret hangt in Het Steen. Met enkel vermelding van haar naam, geboortejaar en sterfjaar. Maar het is vooral haar verhaal dat niet vergeten mag worden!

Paul De Keulenaer schreef haar biografie: “Mijn leven als Kza 5148”. Dat was het nummer dat in Auschwitz op haar arm werd getatoeëerd. Dus ja, een verhaal apart, haar leven. Mijn boek ‘Topmadammen’ zouden elf boeken kunnen zijn die op zichzelf zouden staan, maar niet iedereen gaat dan die elf boeken lezen.

Nicole van Goethem is dan weer een heel andere figuur.

1987: haar animatiefilm krijgt een Oscar maar Nicole zelf werd amper vermeld bij de uitreiking ervan. Haar hele leven ging zeker niet verder als louter rozengeur en maneschijn... Hoe succes en eenzaamheid kunnen samenvallen. Als Nicole Nico van Goethem had geheten, zou die elk jaar rond de Oscaruitreiking uitgebreid in het nieuws komen. Het is niet dat we zoveel Oscarwinnaars in ons land hebben.

Mevrouw Belpaire, die kent men nog wel...

Elk jaar wordt in de school die zij oprichtte haar verjaardag nog gevierd, in de Haantjeslei. Begin dit jaar was ik erbij, ik had contact opgenomen met die school en ze een boek geschonken voor hun schoolbibliotheek .

Elke klas had een tekening voor haar gemaakt of een gedicht geschreven voor het ‘verjaardagsfeest’ dat ze voorlazen. Zo mooi. Tot slot werd er door alle kinderen samen ‘Lang zal ze leven’ gezongen. Alles werd ook mooi gekaderd: ‘wat vieren we vandaag? De verjaardag van Juffrouw Belpaire. Hoe oud zou juffrouw Belpaire vandaag geworden zijn? 173. En waarom vieren we haar? Omdat zij onze school heeft gebouwd. En is er nog iets belangrijks? Een school voor meisjes!

Ik denk dat dat net goed is. Stel dat je alleen maar de Topmadammen presenteert die het politiek gemaakt hebben. Of op een of andere wetenschappelijk gebied... Dat is soms net het leuke, dat je op zoveel manieren een topmadam kunt worden. Gewoon al door de moeder van iemand te zijn die het dan maakt. Of met een talent zoals Nicole van Goethem. Of met het doorzettingsvermogen van Ann.

Dat is allemaal verschillend ja. En zo kan ook iedereen zich wel ergens in vinden.

Waar ik ook nog aan denk: er zit zoveel muziek in mijn boek. Ik heb een Spotify playlist gemaakt. Een playlist van meer dan twee uur. Alles zit daarin.

Ann Salens

Wat natuurlijk bijzonder was, en dat is dan weer goed voor de eenheid van het boek, dat er zo'n verwevenheid is met verschillende anderen. Natuurlijk niet met iedereen, maar in het geval van Ann Salens zeker wel met Ann Christy en Nicole van Goethem.

En dan kom je ook bij het actuele verhaal van het kunstenaarscentrum Ercola: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/11/14/kunstenaarscollectief-ercola-uithuiszetting-antwerpen/ Ik ben begonnen met te spelen op Euromillions. Ik had zoiets van, win ik 20 miljoen, ik koop het.

Anna Goos is ook zo’n duizelingwekkend verhaal over de Val van Antwerpen, spawater en hoe dankzij haar het Museum Plantin-Moretus nog bestaat. Maar waar ik ook nooit iets van gehoord had was Miss Athléta...

Een toevallige ontdekking. Ik leerde haar kennen door de Antwerpse aflevering van ‘Meer vrouw op straat’ van Sofie Lemaire. En in die aflevering zat die Miss Athléta. De sterkste vrouw ter wereld, wereldberoemd, behalve hier. Ik vind dat zo typisch Belgisch. Wij hebben dingen waar mensen naartoe komen vanuit Shanghai, vanuit New York, vanuit Los Angeles, vanuit noem maar op. Iedereen komt naar Antwerpen om die dingen te zien. Wij zijn helemaal niet trots, op niets eigenlijk. En dan hebben wij die sterkste vrouw ter wereld die overal wereldberoemd is en hier kennen we die niet. Miss Athléta tilde vier mannen op haar schouders, of liet een pony of een paard op haar buik lopen...

Lees Topmadammen en doe de Topmadammenwandeling:

Meer info hier