In gesprek met Anneleen Van Offel over de thema-expo "Moeders" in het Letterenhuis en het festival "SCH/OUDERS" in De Studio
Door Sven Reynders
Eind september start in het Letterenhuis de thema-expo "Moeders". Daarnaast is er op 27 en 28 september het festival SCH/OUDERS in De Studio. Rode draad tussen beide is Anneleen Van Offel, meer dan reden genoeg voor een onderzoekend gesprek.
"In ouderschap zitten een aantal elementen die interessant kunnen zijn voor de bredere samenleving om ons te bevrijden uit ons dolgedraaide kapitalistische systeem."
Over de thema-expo "Moeders"
Anneleen, je bent curator van de nieuwe thema-expo “Moeders” in het Letterenhuis. Hoe is dat gegaan? Je zit wellicht toch niet om werk verlegen.
Het Letterenhuis heeft mij gevraagd als curator omdat ik al werk rond moederschap, ik heb SCH/OUDERS, ik heb twee boeken geschreven die over moederschap gaan en ja, als het Letterenhuis je vraagt … Ik had daar ook direct heel veel ‘goesting’ in, het is dan ook een zeer leuke opdracht. Je kan met veel schrijvers samenwerken, je mag in de archieven duiken. Dat was trouwens mijn eerste reactie, zitten er in dat archief wel vrouwelijke schrijvers die over moederschap schreven? (Voor het antwoord moeten we naar de expo). Het raakte aan mijn bevlogenheid om ruimte te geven aan vergeten verhalen over moederschap en hier zoveel mogelijk hedendaagse auteurs bij te betrekken. Ik wilde echt dat de expo gepaard ging met zoveel mogelijk nieuw werk om dat hiaat in de literatuur op te vullen.
Heb je bij het cureren van de expo bepaalde accenten willen leggen?
In eerste instantie vond ik het uiteraard heel belangrijk dat er verhalen in zaten van moeders, van schrijfsters die over het moederschap schrijven. Daarnaast wou ik ook kijken hoe er over moeders wordt geschreven. Ten derde dacht ik aan hoe schrijvers het ‘moederen’ combineren met het schrijven. Dat laatste heb ik dan opengetrokken naar vaders en mensen die zich niet identificeren als man of vrouw, omdat ik zelf niet wilde bijdragen aan het gegeven dat die vraag vooral aan vrouwen wordt gesteld. Het is iets waar elke schrijver zich toe moet verhouden.
Hoe heb je de auteurs voor de expo geselecteerd?
Je hebt twee lijnen in de expo, de hedendaagse auteurs en het archief. Voor de eerste categorie heb ik gezocht naar mensen die zich sowieso al verhouden tot het moederschap in hun werk of waarvan ik wist dat ze een kinderwens hebben. Voor de auteurs uit het archief zag ik me in het begin al door het archief dwalen en af en toe een schuif opentrekken om te zien wat erin zat, want hoe begin je daar in godsnaam aan. Gelukkig was er dan het hele team van het Letterenhuis waarmee we gekeken hebben naar wat we waardevol erfgoed vinden, naar namen waar je niet aan voorbij kan als je een expo over moederschap doet, maar ook naar wat we mooi vinden, ook dat is belangrijk voor een expo. Je kan geen expo vullen met alleen maar handgeschreven manuscripten, dat is erg vermoeiend om naar te kijken en niet interessant. Zo keken we bv. naar Patricia Lasoen die agenda’s had waarin ze noteerde wanneer ze borstvoeding gaf, maar ook ideeën voor haar romans en flarden van gedichten. Dat is een mooi stuk om te leggen. We wilden uiteraard ook een thematisch evenwicht zoeken, je wil geen tien verhalen brengen over borstvoeding. Nee, je wil dat elke moeder zich op de één of andere manier wel gerepresenteerd voelt. En dat gaat wellicht niet lukken, je kan niet alle vakjes afvinken, je moet verhalen vertellen en hier zoveel mogelijk variatie in brengen. Het gaat dan niet alleen over biologisch moederschap, maar ook over mensmoederschap, stiefmoederschap, moeders die een kind verloren hebben. De afbakening was ook belangrijk. Het moest echt gaan over moederschap, niet over mentorschap, niet over zorgen voor elkaar, niet over moederschap voor de natuur. Ik wou zoeken naar een evenwicht, het is evident een thema waarin er een vrouwelijk overwicht is. Ik wilde dus zowel mannen als vrouwen. Het is interessant te zien dat mannen en vrouwen anders over hun moeder schrijven; mannen hebben de neiging meer te verheerlijken, terwijl vrouwen kritischer zijn.
Er moest ook variatie in genre zijn: theaterteksten, jeugdauteurs, proza, poëzie. Uiteraard is taal een belangrijk gegeven in de expo. Hoe verandert je taal als je moeder wordt, ga je fysieker schrijven, ga je misschien onverbloemder schrijven? Hiervoor vroeg ik aan een aantal hedendaagse schrijvers om nieuw werk te maken over ‘moedertaal’. Dit is terechtgekomen in het nieuwe themanummer van Deus Ex Machina, Hoe klinkt moedertaal?, dat op zaterdag 27 september wordt voorgesteld op SCH/OUDERS in De Studio.
Mogen we in deze woke-tijden van genderneutraliteit dus nog steeds van ‘moedertaal’ spreken?
Uiteraard, maar we moeten diversifiëren. Waarom moet een moeder altijd een vrouw zijn? AIs je het woord moeder wil loskoppelen van het woord vrouw, is moederen misschien een beter woord, iets wat je doet en niet iets wat je bent. Moederschap is trouwens een zeer recente emancipatie, het is nog niet lang dat moederschap wordt aanzien als een volwaardig literair onderwerp. We zijn er wellicht nog niet, het wordt nog altijd aanzien als een ‘soft’ thema, terwijl het ook heel duister kan zijn, de ruigheid van de eerste weken en maanden, de matrescentie. Moederschap is echt wild! Moederschap en onzichtbaarheid zijn twee verstrengelde begrippen, het wordt uit onze maatschappij weggehouden. Je moet werken alsof je geen moeder bent en moeder zijn alsof je geen werk hebt schreef Anja Meulenbelt. De voorbeelden zijn legio.
Voor de expo ben ik wel weer bewust en expliciet voor het woord ‘moeder’ gegaan, vanuit het gegeven dat mensen die non-binair zijn zich ook moeder mogen noemen, ook vaders kunnen moeder zijn. Wat ik trouwens in al mijn projecten rond moeders en moederschap tegenkom, is een man vraagt: ‘en de vaders dan?’ Teken dat er wel nood aan is, ook vaders moeten zich nog emanciperen.
De themaexpo loopt tot eind 2026, wat gaat er nog gebeuren in die periode?
Er staat inderdaad nog heel wat te gebeuren, een behoorlijk gevuld programma. We blijven anderhalf jaar werken aan het thema ‘Moeders’ met evenementen, avonden, lezingen, samenwerkingen met festivals en dies meer. Te volgen op de agenda van Het Letterenhuis: Moeders | Letterenhuis.
Op Antwerpen Leest delen we leestips. Welke boeken in het thema “Moeders” wil jij in het bijzonder aanraden?
Sowieso Als de dieren van Lieselot Mariën. Dit is echt een waanzinnig goed boek, betoverend, hypnotiserend en niets ontziend. Het toont echt hoe ruig het moederschap kan zijn en de bevreemding die een vrouw ervaart na de geboorte van haar kind. Het boek is op een bijzondere manier opgebouwd, met twee kolommen waarin ze uit zichzelf treedt en naar zichzelf kijkt. Briljant boek.
Mijn tweede tip is Papavers van Ingrid Vander Veken, het ouderboek dat ze schreef na de dood van haar stiefzoon waarin ze vertelt hoe haar schrijven verandert onder invloed van verlies en zegt dat schrijven een vorm van bewaren is. Er staan echt fantastische zinnen in dat boek.
De laatste tip dan, Bloedzang van Caro Van Thuyne, het moederboek der moederboeken. Ze schrijft hier over verlies, over het ziekteproces en het verlies van haar moeder waarbij ze allerhande zowel literaire als maatschappelijke thema’s ophangt aan verlies. Het is een kolkende rivier waarin je je gewoon moet laten meedrijven.
Over het SCH/OUDERS-festival
Met SCH/OUDERS organiseer je opnieuw een festival over de kracht van ouderschap in de samenleving. Wat kan je onze lezers daarover vertellen?
Ik had De stem van Sulina geschreven, een boek met best wat moederwoede over hoe weinig maatschappelijk verhaal er is rond de mentale transformatie naar het moederschap. Het boek heeft behoorlijk geresoneerd, maar ik wou meer doen, iets actief organiseren. Toen heb ik De Studio gecontacteerd met de vraag of ik hierrond een festival in elkaar mocht steken. En zo was er vorig jaar de eerste editie van het festival, en gaan we nu voor de tweede ronde met niet één, maar twee volle dagen.
SCH/OUDERS is geen opvoedingsfestival, maar wel een onderzoek naar hoe ouderschap een domein van empowerment kan zijn, in plaats van altijd maar te botsen op rigide maatschappelijke systemen. In ouderschap zitten een aantal elementen die interessant kunnen zijn voor de bredere samenleving om ons te bevrijden uit ons dolgedraaide kapitalistisch systeem. Ten eerste, er zit een gigantische nood aan tijd in, laat ons even vertragen en tijd nemen voor wat er echt toe doet. Ten tweede, zorg, niet alleen naar kinderen toe, maar ook naar de mensen rondom ons, onze ouders, kwetsbare mensen, laten we daar ruimte voor maken. Tenslotte, de manier waarop we met ons ecosysteem omgaan.
Wetenschappelijk gezien zijn we niet allemaal afzonderlijke individuen, maar een vloeibaar geheel dat deel uitmaakt van dat ecosysteem. We kunnen leren hoe om te gaan met onze lichamelijkheid, met ziekte, met kwetsbaarheid. Het feit dat we ouderschap volledig geïndividualiseerd hebben, is niet alleen een probleem voor ouders. Het is toch frappant dat we sinds de jaren ’50 iedereen zo in dat kerngezin geduwd hebben. Ik pleit niet voor een communistisch systeem waarbij we met zijn allen op een boerderij gaan wonen, maar de veranderingen die we nodig hebben komen heel erg naar de oppervlakte bij het pril ouderschap. En dat is wat ik met SCH/OUDERS wil doen, ruimte creëren om daarover in gesprek te kunnen gaan. In drie belangrijke lijnen: visie, verhalen en ontmoetingen, want ik geloof dat dat de zaken zijn die de motor zijn voor verandering.
Info en tickets: SCH/OUDERS | De Studio
