Een Roma meisje dat het concentratiekamp overleefde overdenkt haar leven als ze 85 wordt.

Malika is een jong meisje als ze samen mat andere zigeuners naar een concentratiekamp wordt vervoerd. Ze overleeft de kampen door de identiteit van een overleden joods meisje over te nemen. Ze verzwijgt dit heel haar verder leven, tot ze 85 jaar wordt.

De schrijfster vertelt over het leven in de concentratiekampen Auschwitz en Ravensbruck, waar Roma werden samengebracht. De beschrijvingen zijn soms zo indringend beschreven dat ik het boek even moest wegleggen. De onmenselijke behandeling, de angst, de honger, het is bijna tastbaar, maar totaal onbegrijpelijk.

In de concentratiekampen waren niet enkel joden, maar ook Roma, communisten, mensen van Slavische afkomst, getuigen van Jehova. Axelsson stelt dat tussen deze groepen ook verschillen bestonden, waarbij veel gedetineerden Roma gelijkstelden met dieven, maar dat het voor allen in eerste instantie een dagelijkse strijd was om te overleven in onmenselijke omstandigheden.

Bij de bevrijding van de kampen wordt Miriam, de nieuwe identiteit van Malika, naar Zweden gebracht, maar hier ondervindt ze bij de mensen dat joden aanzien worden als slachtoffers van het regime, maar dat aan zigeuners nog steeds het etiket kleeft van onbetrouwbaarheid, het zijn dieven.

Ze leeft een gelukkig leven in een warm gezin, maar enkel omdat ze haar verleden letterlijk begraven heeft. Als ze op haar verjaardag met haar kleindochter over haar leven en keuze vertelt, gaan haar gedachten verder dan haar verhalen, en blijkt dat er nog steeds diepe wonden zijn.

Het voelt alsof ze haar familie, haar geliefden en haar cultuur verloochent heeft, waar de realiteit is dat ze alle dagen bij haar waren. Maar ze kon en durfde er met niemand over te spreken, ze was nog steeds in overlevingmodus.

Er zijn geen “über-” noch “untermenschen” – we zijn allemaal mensen. Waarom is het zo moeilijk voor sommigen om dit te aanvaarden ?

Een boek met een wat moeilijk begin, maar eenmaal je in het verhaal zit kleeft het aan je, laat het niet meer los. Het vertelt over het leven in de kampen, over de vooroordelen over zigeuners maar ook over de overlevingsdrang van mensen, hun verwachtingen en hoop.