Bijzondere Bondgenootschappen: leestips van de collectievormers van de Antwerpse bibliotheken

Beer van Marian Engel ligt me nauw aan het hart. Het is iets speciaals, een pareltje. Een novelle die nog lang blijft nazinderen. Toen het uitkwam in de jaren 70 werd het als provocatief beoordeeld. Misschien is dat het nog steeds, maar ik zou eerder teder zeggen. Het gaat over een eenzame archivaris die een zomer gaat doorbrengen op een landgoed van een overleden excentrieke negentiende-eeuwse kolonel. Ze gaat daar de bibliotheek archiveren. Op een verre buur na, blijkt een beer haar enige gezelschap… Een boek dat des te leuker lezen is als je niet meer weet dan dit.

Picknick op het ijs van Andrej Koerkov kreeg ik zelf getipt van een collega. We zijn naast collega’s ook goede vrienden geworden. Het lezen van dit boek heeft daar zeker toe bijgedragen. Andrej Koerkov is de beroemdste schrijver van Oekraïne, en terecht. Dit boek gaat over het leven in de postcommunistische stad Kiev, kort nadat de stad in 1994 zelfstandig werd. Het werd voor het eerst in het Nederlands vertaald in 2000. Het is een vreemd kafkaësk verhaal dat op grappige maar indringende wijze gaat over de aftakeling van de moraal. Laat je verassen door dit boek met onverwachte wendingen en laat je raken door de relatie van Viktor met zijn ongewone huisdier.

In Albatros van Yorick Goldewijk ontdekt Abel dat zijn ouders en alle andere mensen in dieren zijn veranderd. Zijn moeder is een hert geworden en zijn vader een hond. Hij ziet ze langzaamaan wegglijden van mens naar dier. Abel besluit op zoek te gaan naar antwoorden in het vijandige noorden en ontmoet daar de enige andere mens die geen dier is geworden: het cynische meisje Kat. Het boek durft vragen te stellen over welke invloed we hebben als mens op de wereld en hoe de wereld eruit kan zien als dieren het voor het zeggen hebben. De rol van dieren en hun band met mensen is maar één van de vele mooie filosofische thema’s die in het verhaal worden aangehaald.

Zijn geur na de regen is een verstripping van het gelijknamige boek van Cédric Sapin-Defour, door José-Luis Munuera. Het gaat over de liefde en de unieke band tussen een man en zijn hond, een Berner senner. Ze delen vreugde, ongerustheid en intense momenten, tot de dood plots toeslaat. Dit verhaal is een ware ode aan het leven, een verhaal over onvoorwaardelijke liefde, over het leven dat voorbijvliegt en de herinneringen die blijven… zoals een geliefde geur die blijft hangen, zelfs na de regen.

Ook in Three wild dogs van Markus Zusak (bekend van De boekendief) spelen honden een rol. Het autobiografische verhaal gaat over Zusak die drie wilde asielhonden in huis neemt. Hun komst in de familie van de auteur leidt tot chaos en mondt uit in straatgevechten, medische noodsituaties en politiebezoeken. Ondanks de tumultueuze gebeurtenissen ontstaat er een sterke band tussen de familie en de honden. Naast chaos brengen de honden ook verbinding, hilariteit en schoonheid in de levens van de familieleden.

De film EO van regisseur Jerzy Skolimowski laat ons de wereld zien door de grote, ontvankelijke ogen van een circusezel die voortdurend botst op de grilligheid van mensen. Hij wordt gekoesterd, beschermd, bevrijd, meegenomen, achtergelaten. Zijn lot wordt telkens opnieuw bepaald door menselijke keuzes en verlangens. EO’s reis onthult niet alleen hoe wij dieren raken, leiden of verliezen, maar ook hoe diep zij onze aanwezigheid voelen, zelfs zonder woorden.

Met Cow nodigt regisseur Andrea Arnold ons uit om het leven van Luma te delen, een melkkoe wiens bestaan van begin tot einde wordt gevormd door mensenhanden en menselijke systemen. De camera toont hoe elke routine - melken, kalveren scheiden, medische ingrepen - een direct gevolg is van wat wij nodig, normaal of efficiënt achten. Toch zien we in haar ogen ook een stille wederkerigheid: een dier dat niet alleen ondergaat, maar voelt, leeft en reageert op de wereld die wij voor haar hebben ingericht. De documentaire maakt tastbaar hoe ver onze invloed reikt, vaak zonder dat we het nog beseffen.

Waar EO de mens-dierrelatie vangt in poëtische beelden en stille emotie, toont Cow diezelfde band in rauwe eerlijkheid en directe confrontatie. Samen herinneren ze ons eraan dat onze aanwezigheid nooit neutraal is, dat elk dier dat met ons leeft, ook met ons meeleeft.

Eva Meijer neemt je in Muizenleven mee op sleeptouw met een groep laboratoriummuizen uit Utrecht die via een adoptieproject in huis worden gehaald. De diertjes kregen namen zoals Wezel, Bram en Spokie en een enorm, zelfgebouwd muizenhuis. Door scherp te observeren ontwaart de Nederlandse filosoof en kunstenaar hun gevoelsleven: "Muizen worden gezien als simpele wezentjes, met weinig gedachten of gevoel. Maar ze hebben hechte vriendschappen, ze begraven hun dode vrienden, sommige hebben een geweldig esthetisch besef en maken hele mooie bloemvormige slaapnesten.” In deze bekroonde, ontroerende studie reflecteert Meyer over onze verantwoordelijkheid als mens tegenover dier.

Van een heel andere orde is De ervaring prooi te zijn van Val Plumwood. Hier geen zorgende figuur voor kwetsbare dieren; de Australische schrijfster ontsnapte in 1985 ternauwernood aan de aanval van een krokodil. Plumwood doorprikt de mythe dat wij onoverwinnelijke heersers zijn over de natuur en kijkt sindsdien met volledig nieuwe blik naar de wereld. Een nieuw perspectief dat in haar verdere werk als eco-feministisch filosoof is blijven nazinderen.

Kinderboeken durven al eens de aandacht te trekken door hun opvallende formaten of uitbundig kleurgebruik. De eik was hier van Bibi Dumon Tak doet niets van dit alles. Dit kleine subtiele boek is groots in al haal eenvoud en vertelt het verhaal van een bijna tweehonderd jaar oude eik. Vroeger stond deze boom midden in de natuur, omringd door vele andere bomen. Nu staat de eik als enige boom in de berm tussen twee snelwegen in. Af en toe krijgt de eik bezoek van een gaai waaraan hij zijn levensverhaal vertelt. Dit boek is een filosofisch meesterwerkje en laat je nadenken over de plaats en ruimte die bomen in onze samenleving nog krijgen.

Het boek kiki & ik van Leo Timmers is zo’n boek dat opvalt door het grote formaat en krachtige groen dat de cover siert. En wat ben ik blij voor dat formaat. De schitterende illustraties komen hierdoor volledig tot hun recht. Elke spread is een kunstwerk waar je lang van kunt genieten. Het verhaal gaat over de speciale band tussen een paard en een meisje en hoe die band langzaam verandert wanneer het meisje opgroeit. Dit boek wordt terecht geprezen als één van Timmers’ beste boeken. Een koesterboek voor jong en oud.